Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ ΠΕΤΡΑΛΩΝΩΝ

 

THE SIGNIFICANCE OF THE ISOLATED HUMAN PREMOLAR FROM PETRALONA CAVE

 

 

Νίκος Α. Πουλιανός -Nickos A. Poulianos

("Άνθρωπος", τόμος 14, σελ. 181-198 - 2009 - "Anthropos", volume 14, pages 181-198)

 

 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

 

      Το περίφημο κρανίο του Αρχανθρώπου των Πετραλώνων βρέθηκε εντός του ομώνυμου σπηλαίου, σε ένα μικρό θάλαμο που ονομάστηκε «Μαυσωλείο». Οι ανασκαφές έδειξαν ότι το απολίθωμα αντιστοιχεί τουλάχιστον στο 11ο στρώμα της χρονοστρωματογραφικής αλληλουχίας του σπηλαίου, παρουσιάζοντας την ηλικία των 700.000 περίπου ετών. Η κορώνα ενός προγομφίου ανακαλύφθηκε στον ίδιο σπηλαιοθάλαμο ανάμεσα στα ιζήματα του 16ου στρώματος,  που κατά συνέπεια  ανήκε σε ένα ακόμα αρχαιότερο άνθρωπο.  

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

 

Πριν από μισό αιώνα  ανακαλύφθηκε το σπήλαιο Πετραλώνων (Μάιος 1959). Ακολούθησε η ανεύρεση διάφορων απολιθωμένων οστών ζώων και ενός ανθρώπινου κρανίου (Σεπτ. 1960). Αρχικά τα ευρήματα εκτιμήθηκαν, από τους Kokkoros & Kanellis (1960) και Sickenberg (1964), ότι ανήκαν στο Άνω Πλειστόκαινο (~70.000 ετών) και το ανθρώπινο κρανίο σε νεαντερτάλεια γυναίκα, παρόμοιας μορφολογίας με αφρικανικά απολιθώματα ανάλογης ηλικίας.

Το 1965, στα πλαίσια μιας υπεράνθρωπης προσπάθειας επαναπατρισμού της ανθρωπολογίας στην Ελλάδα (από την εποχή του Αριστοτέλη), ο Δρ Άρης Ν. Πουλιανός, ταυτόχρονα με άλλες επιστημονικές μελέτες, άρχισε την έρευνα του σπηλαίου. Στη συνέχεια, με συγκριτικές παρατηρήσεις και συστηματικές ανασκαφές απέδειξε ότι ο Αρχάνθρωπος των Πετραλώνων ήταν: 1) ανδρικού και όχι γυναικείου φύλου, 2) ευρωπαιοειδής και όχι αφρικανοειδής, 3) προ-νεαντερτάλειος και όχι νεαντερτάλειος, και 4) ηλικίας του Κάτω – Μέσου Πλειστόκαινου περίπου 700.000 ετών και όχι 70.000 χρόνων. Με άλλα λόγια, ο αρχαιότερος γνωστός Ευρωπαίος, ο οποίος είχε αναπτύξει έναρθρο λόγο και το δικό του παλαιολιθικό πολιτισμό, που γνώριζε επίσης την χρήση της φωτιάς. Κατ’ αυτό τον τρόπο, οι μελέτες του Πουλιανού οδηγούν έκτοτε σε ολοένα παραπέρα αναθεωρήσεις της παλαιοανθρωπολογίας, καθώς και ευρύτερα της ανθρωπολογίας.

Εντωμεταξύ τα συμπεράσματά του επιβεβαιώνονταν συνεχώς από σημαντικούς επιστήμονες, οι οποίοι συνεργάστηκαν στις ανασκαφές  (όπως π.χ. οι Björn Kurtén, Miklos Kretzoi, Motoji Ikeya, πρβλ. επίσης βιβλιογραφία στο www.aee.gr). Όμως, διάφοροι άλλοι μελετητές ήταν απρόθυμοι να αποδεχθούν τις ανωτέρω αναθεωρήσεις, ενώ ορισμένοι από αυτούς ουδέποτε τις «συγχώρησαν» στον Άρη Πουλιανό. Ως αποτέλεσμα, δύο μακροχρόνιες διακοπές των ερευνών «επιτεύχθηκαν» από τους αντιπάλους του, οι οποίοι παρήγαγαν ακόμα και αντιεπιστημονικό έργο, αλλά κατόρθωναν πάντα να διατηρούν υψηλόβαθμες κρατικές θέσεις.

Η πρώτη διακοπή έλαβε χώρα κατά την ξενοκίνητη στρατιωτική χούντα (1967-1974, οπότε ο Άρης Πουλιανός φυλακίστηκε και εξορίστηκε), ενώ η δεύτερη πιο πρόσφατα (1983-1997), δυστυχώς «εν πλήρη δημοκρατία». Πάντως, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η προσπάθεια αποβολής της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος από το σπήλαιο Πετραλώνων συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με βασικό στόχο την απόκρυψη και αποσιώπηση της ανιδιοτελούς και ευεργετικής προσφοράς της.

Κατά τη διάρκεια αμφότερων των ως άνω διακοπών, και ιδίως τη 2η, εκλάπησαν διάφορα ανασκαφικά δεδομένα (ευρήματα, ημερολόγια, κατάλογοι κλπ), παρουσία υπαλλήλων τότε του ΕΟΤ, οι οποίοι νυν «υπηρετούν» ως φύλακες αρχαιοτήτων του ΥΠ.ΠΟ... Οι καταγγελίες αυτές ουδέποτε διερευνήθηκαν, αποδεικνύοντας ότι η μεσαιωνικής φύσεως νοοτροπία επιβιώνει σήμερα ακόμα και ανάμεσα στους «επιστημονικούς» κύκλους. Χάρις στη Δικαιοσύνη ο Πουλιανός επέστρεψε το 1997 στο σπήλαιο Πετραλώνων και το παρακείμενο Ανθρωπολογικό Μουσείο, το οποίο ανήγειρε με τεράστιες οικονομικές θυσίες και κόπους. Από εκεί συνεχίζει το αφιλοκερδές έργο του, συχνά κατηγορούμενος, αλλά τελικά δικαιωμένος ενώπιον των δικαστηρίων.

Από το 1997 κι εδώ, συντάσσονται   νέοι  κατάλογοι  ευρημάτων,  σε   ψηφιακή  πλέον  μορφή.  Η  διαδικασία  αυτή  προχωρεί  κάτω  από τις  προαναφερόμενους δυσχερέστατες συνθήκες. Επειδή ουδείς γνωρίζει πότε οι φιλοπόλεμοι βάρβαροι θα χτυπήσουν ξανά, το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής προσπάθειας της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος αναλίσκεται για τους σκοπούς της ψηφιοποίησης απολιθωμάτων και καταλόγων. Αυτοί είναι και οι βασικότεροι λόγοι για τους οποίους, αρκετά ακόμα ευρήματα είναι αδημοσίευτα.

Η πρώτη ανακοίνωση σχετικά με τον προγόμφιο, συμπεριλήφθηκε ανάμεσα στις περιλήψεις του 14ου Πανευρωπαϊκού Συνεδρίου Ανθρωπολογίας,  που έγινε στην Κομοτηνή, 1-5 Σεπτέμβρη 2004. Επειδή για διάφορους λόγους δεν κατέστη δυνατόν να δημοσιευθεί τότε αναπτυγμένη, παρουσιάστηκε ακολούθως στο 14ο Παγκόσμιο Συνέδριο Σπηλαιολογίας, το οποίο συνήλθε στον Κάλαμο Αττικής 21-28 Αυγούστου 2005. Έτσι, το νέο εύρημα, με τρεις ασπρόμαυρες φωτογραφίες, δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τόμο των πρακτικών του Συνεδρίου (σελίδες 574-575).

Πάγια τακτική της ΑΕΕ είναι να φιλοξενεί στην επετηρίδα της «Άνθρωπος», όλες τις επιστημονικές εργασίες και ανακοινώσεις των μελών και ιδιαίτερα ό,τι έχει αναφερθεί για το σπήλαιο Πετραλώνων. Πέραν τούτου, λόγω του ενδιαφέροντος που έχει ο εν λόγω προγόμφιος, αναπαράγονται εδώ περισσότερες, ευκρινέστερες, καθώς επίσης και έγχρωμες φωτογραφίες του (βλ. οπισθόφυλλο),  μαζί με συμπληρωματικά ή πιο εκτεταμένα σχόλια και δεδομένα.

 

Ο ΠΡΟΓΟΜΦΙΟΣ

 

Το σχεδόν ολόκληρο ανθρώπινο κρανίο των Πετραλώνων βρέθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 1960 (Ν. Πουλιανός και Μαλκότσης, υπό δημοσίευση) σε ένα μικρό θάλαμο (~2 x 1,5 μ), τον ξηρότερο του σπηλαίου. Όπως κάθε αίθουσά του φέρει ένα όνομα, χάριν ευκολότερου τοπογραφικού – ανασκαφικού προσδιορισμού των ευρημάτων, καθώς και διάκρισης του χώρου που βρέθηκε ο αρχαιότερος διαπιστωμένος πρόγονος των Ευρωπαίων, ο θαλαμίσκος που ανακαλύφθηκε ο Αρχάνθρωπος ονομάστηκε «Μαυσωλείο» (βλ. σχεδιάγραμμα 1). Το κρανίο ανήκε σε «γέρο» άνδρα, του οποίου η ηλικία θανής εκτιμάται στα ~35 χρόνια. Οι ανασκαφές απέδειξαν ότι έζησε τουλάχιστον κατά το σχηματισμό του 11ου στρώματος, έως το πολύ του αρχαιότερου δυνατόν 14ου, που αντιστοιχεί στα ~ 0,7 εκ. έτη (A. Poulianos, 1971, 1982, N. Poulianos, 1995, πρβλ. επίσης αναπαράσταση της στρωματογραφικής ακολουθίας στο σχεδιάγραμμα 2).

Στις 9 Αυγούστου 1977 βρέθηκε από τον γράφοντα, στον ίδιο θαλαμίσκο, η κορώνα με τμήμα της ρίζας ενός προγόμφιου (αρ. ευρ.: M ’77 - 287). Το δόντι προέρχεται από το τετραγωνικό μέτρο 945 και βάθος 1,8 μ. κάτω από τον ανασκαφικό κάνναβο (που σχεδόν συμπίπτει με το επίπεδο των αναμοχλευμένων κατά το 1960 ιζημάτων σε αυτό το τετράγωνο), 1,2 μ. κάτω από το επίπεδο του σταλαγμιτικού δαπέδου (το οποίο σύμφωνα με τα εναπομείναντα ίχνη υπήρχε πριν την ως άνω αναμόχλευση του «Μαυσωλείου»), και 1,5 μ. περίπου χαμηλότερα από το σημείο που είχε βρεθεί το σχεδόν ολόκληρο ανθρώπινο κρανίο.

Υποκείμενα των σκουρόχρωμων αναμοχλευμένων ιζημάτων, εκτεταμένα αδιατάραχτα στρώματα είναι βασικά εκείνα κάτω από το 15ο, το οποίο παρουσιάζει ένα πορτοκαλί χρώμα. Ο προγόμφιος ανακαλύφθηκε κάτω από το 15ο στρώμα, μέσα στα ιζήματα του 16ου, γεγονός που επιβεβαιώνεται από το προαναφερόμενο βάθος ανεύρεσης. Η ίδια παρατήρηση ενισχύεται από το ότι τα δόντια του Αρχανθρώπου ήταν αρχικά εντελώς επικαλυμμένα από σταλαγμιτική ύλη. Αντίθετα ο μεμονωμένος προγόμφιος βρέθηκε ελεύθερος από αντίστιοχη επικάλυψη. Μικρή ποσότητα ιζήματος από το 16ο στρώμα βρέθηκε συγκολλημένη στην κορώνα, αλλά και στο σπασμένο τμήμα της ρίζας του δοντιού. Αυτή η ποσότητα ιζήματος δεν απομακρύνθηκε (βλ. φωτογρ. 1-6), επιτρέποντας έτσι ενδεχόμενες μελλοντικές συγκριτικές μελέτες, μια από τις οποίες οπωσδήποτε αφορά τη δόση ραδιενέργειας που έχει απορροφηθεί από το εύρημα.   

Η ρίζα του προγομφίου βρέθηκε σπασμένη κάτωθι της κορώνας, 4 χλστ. εξωτερικά και 7 χλστ. εσωτερικά. Αυτό προφανώς συνέβη πριν ή κατά την εναπόθεσή του στο ίζημα, καθώς δεν εμφανίζει κανένα σημάδι ανασκαφικής φθοράς. Το σμάλτο, αν και διατρέχεται από μικρορωγμές οφειλόμενες στην εναπόθεση, διατηρείται σε καλή κατάσταση, ενώ εμφανίζεται επίσης ελαφρά ισχυρότερο (παχύτερο) από των σύγχρονων ανθρώπων. Η μασητική επιφάνεια χωρίζεται από μια σχισματοειδή μέση αύλακα, η οποία είναι συγκριτικά αβαθής. Φύματα και βοθρία έχουν υποστεί ελαφρά φθορά, δείχνοντας μια ηλικία θανής περίπου 16-18 ετών, που αντιστοιχεί σε ~25-30 χρόνια σημερινών ανθρώπων, καθώς οι ρυθμοί ωρίμανσης και καταπόνησης ήταν τότε ταχύτεροι. Διέθετε πιθανόν μονή ρίζα.

Οι διαστάσεις του δοντιού είναι: μήκος 8,2 χλστ., πλάτος 9,1 χλστ., ύψος κορώνας εξωτερικά 8,2 χλστ. και εσωτερικά 7,0 χλστ. Το πλάτος εμφανίζεται λίγο μικρότερο από εκείνο των αντίστοιχων δοντιών του ανθρώπινου κρανίου (βλ. πίνακα 1), δείχνοντας ότι μπορεί να ανήκε σε ένα πιο μικρόσωμο άτομο (π.χ. γυναίκα, νεαρό ή σε πιο μικρόσωμο άνδρα). Το μήκος είναι σχεδόν το ίδιο. Συνεπώς, η κατά πολύ μικρότερη φθορά του σμάλτου, οι διαστάσεις και η στρωματογραφική θέση του μεμονωμένου δοντιού, επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι το νέο εύρημα ανήκει σε διαφορετικό άτομο από του ολόκληρου κρανίου.

Η   ανθρώπινη   άνω   και  κάτω  οδοντοστοιχία  περιλαμβάνει  δύο προγόμφιους στην κάθε πλευρά. Η ονομασία που συνήθως τους αποδίδεται  διεθνώς είναι είτε P1 και P2, είτε P3 και P4. Στην παρούσα δημοσίευση ακολουθείται η δεύτερη αναφορά, καθώς οι P3 και P3 δείχνουν (υπενθυμίζοντας) ότι είναι οι αντίστοιχα ομόλογοι προγόμφιοι που απαντώνται στα πρώιμα πρωτεύοντα, μια και ουσιαστικά ο 1ος και ο 2ος έχουν χαθεί στους ανθρώπους κατά τη διαδικασία της φυλογένεσης. Από την άλλη, η διάγνωση μεμονωμένων προγομφίων είναι ιδιαίτερα δυσχερής, κυρίως λόγω της μεγάλης μεταβλητότητας στα μορφομετρικά τους χαρακτηριστικά (πρβλ. Steele D. G. & C. A. Bramblett, 1988 και Kraus et al, 1969).

Π.χ. η ρίζα των σύγχρονων κάτω Ρ4 εμφανίζει στρογγυλή διατομή (Λομβαρδάς, 1976), ενώ του ευρήματος από τα Πετράλωνα επιμήκη (βλ. φωτ. 6), καθιστώντας πιο πιθανή την κατάταξή του στους άνω προγόμφιους. Σύμφωνα με τον ίδιο συγγραφέα ο άνω P3 εμφανίζεται κατά 50% με μονή ρίζα, ενώ ο P4 κατά 85%. Από άποψη πιθανοτήτων, αυτό το χαρακτηριστικό δεν ξεκαθαρίζει τη διάγνωση, συνηγορώντας λίγο υπέρ της 2ης εκδοχής. Η αβαθής μέση αύλακα, μπορεί να δείχνει και ένα κάτω αριστερό Ρ4, αν και στα προηγούμενα εξελικτικά στάδια πρέπει  να λαμβάνεται υπόψη ότι τα πίσω δόντια εμφανίζονται ελαφρά πιο επιπεδοποιημένα. Ανάλογα διιστάμενη επιχειρηματολογία μπορεί να παρατεθεί και όσον αφορά τις διαστάσεις, την ανάπτυξη των γλωσσικών ή παρειακών φυμάτων κ.ο.κ. 

Για μεγαλύτερη προσέγγιση αποταθήκαμε σε έξι οδοντίατρους, οι οποίοι εξέτασαν τις φωτογραφίες του ευρήματος. Δύο εξ αυτών υποστηρίζουν ότι πρόκειται για άνω Ρ4, δύο για κάτω και οι άλλοι δύο ότι δεν είναι σαφής καμμία ασφαλής διάγνωση, με εξαίρεση ίσως ότι πρέπει να απορριφθεί η περίπτωση του κάτω P3. Έτσι, για την ώρα πρέπει να θεωρηθεί ότι το αντίστοιχο ζήτημα παραμένει ανοικτό, με περισσότερες πιθανότητες να είναι ο άνω δεξιός P4. Πάντως οι αντίστοιχα διαφορετικές ενδεχομένως απόψεις, δεν επηρεάζουν τα βασικά συμπεράσματα που αφορούν το εύρημα (βλ. κατωτέρω).

Η σύγκριση λοιπόν του νέου δοντιού γίνεται και με τον άνω αριστερό P3 από το κρανίο των Πετραλώνων, καθώς ο δεξιός Ρ3 λείπει. Έτσι, εάν υποτεθεί ότι το νέο εύρημα αντιπροσωπεύει τον προγόμφιο που λείπει, αυτός δεν θα μπορούσε να είναι ούτε κατά ~1-2 χλστ. μικρότερου πλάτους ως προς το αριστερό P3, αλλά ούτε πολύ λιγότερο φθαρμένος (έχοντας σαν βάση αναφοράς τόσο το αριστερό P3, όσο και το δεξί P4 του κρανίου). Επίσης, από τις κατά καιρούς δημοσιευμένες φωτογραφίες, φαίνεται ότι η ρίζα του ελλείποντος άνω δεξιού P3 διατηρήθηκε για περισσότερο μήκος, ειδάλλως δηλ. θα έπρεπε να λείπει μεγαλύτερο τμήμα της μέσα στο οδοντικό φατνίο του κρανίου. Κατά συνέπεια (χωρίς να είναι εντελώς απίθανη η αναγωγή του νέου ευρήματος και σε έναν άνω δεξιό P3), το σύνολο των προαναφερόμενων δεδομένων, αποκλείει ο μεμονωμένος προγόμφιος να ανήκε στο πρωτανευρεθέν ανθρώπινο κρανίο, συμπεριλαμβάνοντας στην αντίστοιχη επιχειρηματολογία την στρωματογραφική τους απόσταση.

 

Πίνακας 1: Συγκριτικές μετρήσεις των προγόμφιων των δύο ανθρώπων από το «Μαυσωλείο» του σπηλαίου Πετραλώνων. Οι διαστάσεις των δοντιών του κρανίου προέρχονται από τους Stringer et. al (1979) και Murril (1981).

 

Από το κρανίο του Αρχανθρώπου            

                       

P3               αριστερό        μήκος              8,5  (8)           -   8      χλστ.

P3               αριστερό        πλάτος             11,8  (11,7)    - 10            χλστ.   

P4                          δεξί                  μήκος              7,9  (7,5)       -   7            χλστ.

P4               δεξί                  πλάτος             12,2  (11,5)   - 11            χλστ.

P4               αριστερό        μήκος              8,1  (7,5)       -  8            χλστ.

P4               αριστερό        πλάτος             11,5  (11,2)   - 11            χλστ.

 

Ο μεμονωμένος προγόμφιος  

                                                           

P4                                      μήκος                     8,2                        χλστ.

P4                                      πλάτος                    9,1                        χλστ.

 

ΣΥΖΗΤΗΣΗ

 

Η προαναφερόμενη ομοιότητα των οδοντικών διαστάσεων των δύο ανθρώπων από το «Μαυσωλείο», δείχνει μια συγκριτικά έντονη γενετική συγγένεια μεταξύ τους. Σε συνδυασμό με τα παλαιολιθικά δεδομένα, η συγγένεια αυτή διατηρήθηκε πιθανότατα καθ’ όλη τη διάρκεια της ιζηματογένεσης των στρωμάτων 1 ως 24 του σπηλαίου Πετραλώνων. Εκτιμώντας ότι η χρονολογική διαφορά από το 16ο έως το 11ο στρώμα, κυμαίνεται γύρω στις 30.000 έτη, ο μεμονωμένος προγόμφιος, καθίσταται το παλαιότερο απολίθωμα ανθρώπου που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα σε ελληνικό έδαφος, ηλικίας ~730.000 ετών. Ταυτόχρονα, το νέο εύρημα επιβεβαιώνει έμμεσα, για μια ακόμα φορά, την χρονοστρωματογραφική ηλικία του σχεδόν ολόκληρου ανθρώπινου κρανίου που βρέθηκε το 1960, στις ~700.000 έτη.

Κρίνοντας το σύνολο των σπηλαιολογικών και ανασκαφικών δεδομένων, δεν αποκλείεται ο μεμονωμένος προγόμφιος του «Μαυσωλείου», να σχετίζεται με τη φθαρμένη διάφυση από ένα ανθρώπινο μηριαίο οστό, που παρουσίασε ο Α. Πουλιανός το 1986 από τον ίδιο θαλαμίσκο. Καθώς η αντίστοιχη μελέτη δεν έχει ολοκληρωθεί, αναμένονται μελλοντικά επί τούτου πιο ξεκάθαρα αποτελέσματα.

Επίσης, ο χώρος του σπηλαίου Πετραλώνων, εκτός από κατοικία ανθρώπινων ομάδων, που πιστοποιείται από την έντονη παραγωγή παλαιολιθικών εργαλείων, κατά καιρούς είχε χρησιμεύσει και ως φωλιά μεγάλων σαρκοβόρων (ειδικά υαινών). Το δεύτερο γεγονός ίσως ερμηνεύει την ανεύρεση σπασμένων ανθρώπινων οστών, όπως τον μεμονωμένο προγόμφιο, την παραπάνω διάφυση ή ένα τμήμα ινιακού - βρεγματικού από το Βάραθρο -1 (βλ. επίσης σχετική συζήτηση σε N. Poulianos, 1995).

Μεταξύ των ανθρωπιδών του Κάτω-Μέσου Πλειστόκαινου, οι Πετραλώνιοι έχουν τα δόντια με τις πιο μικρές διαστάσεις, τα οποία με τη σειρά τους είναι λίγο μεγαλύτερα από εκείνα των σύγχρονων. Αυτό υποδηλώνει μια ακόμα στενότερη εξελικτική συγγένεια μεταξύ των αρχανθρώπων και των σημερινών ανθρώπων από ό,τι μέχρι σήμερα πιστευόταν.

Μαζί με τα αποτελέσματα των υπόλοιπων ερευνών, οι παραπάνω παρατηρήσεις επιβεβαιώνουν τα αρχικά συμπεράσματα του Α. Πουλιανού (1971, 1982), ότι οι αρχάνθρωποι των Πετραλώνων της Μακεδονίας είναι αυτόχθονες, καθώς και ότι αποτελούν την αρχαιότερη γνωστή προγονική εξελικτικά μορφή των σύγχρονων Ευρωπαίων.

 

Σχεδιάγραμμα 1: Κάτοψη του «Μαυσωλείου» με τα ανασκαφικά του τετράγωνα (από A. Poulianos, 1982).

Sketch 1: “Mausoleum” ground plan along with its excavating square meters (from A. Poulianos, 1982).

Σχεδιάγραμμα 2: Αναπαράσταση της χρονοστρωματογραφικής αλληλουχίας του σπηλαίου Πετραλώνων και ο συσχετισμός της με το «Μαυσωλείο», καθώς και τις Τομές Δέλτα, Βήτα και Έψιλον βάσει ανασκαφικών δεδομένων.

Sketch 2: The reconstruction of the chronostratigraphic sequence of Petralona cave and its correlation to “Mausoleum”, as well as Sections Delta, Beta and Epsilon based on excavating data.

   

Φωτογραφία 1: Η μασητική επιφάνεια του προγόμφιου. Διάφορες μικρορωγμές διατρέχουν την αδαμαντίνη, που προκλήθηκαν κατά την εναπόθεση του ευρήματος στο 16ο στρώμα.

 

   

 

 

Photo 1: The referred human premolar – occlusal (top) view. Several post depositional micro-cracks run along the tooth enamel, created during the deposition of the finding in the 16th layer.

 

 

   

Φωτογραφία 2: Η μασητική επιφάνεια του προγόμφιου, ελαφρά περιστραμμένη προς την γλωσσική  πλευρά (κάτω μέρος φωτογραφίας).

  

  

 

Photo 2: The masticatory surface slightly turned towards the lingual (downstairs) side.

 

 

 

Φωτογραφία 3: Η μασητική επιφάνεια του προγόμφιου, ελαφρά περιστραμμένου προς την παρειακή πλευρά.

 

 

Photo 3: masticatory surface slightly turned towards the labial side.

 

 

 

 

 

Φωτογραφία 4: Πλάγια όψη επί του προσθιοπίσθιου άξονα. Εξαρτάται σε ποίον προγόμφιο αποδίδεται, δηλ. οπίσθια όψη εάν πάνω, πρόσθια εάν κάτω.

 

   

 

Photo 4: Side view on the anteroposterior axis. Depending to which premolar is ascribed: posterior if upper, anterior if lower.

 

 

 

Φωτογραφία 5: Πλάγια όψη, αντίθετη από την προηγούμενη φωτογραφία (δηλ. οπίσθια όψη εάν κάτω προγόμφιος, πρόσθια εάν πάνω).

   

 

Photo 5: Side view, opposite to the previous photo (posterior view if lower premolar, anterior if upper one).

 

 

Φωτογραφία 6: Άποψη της σπασμένης ρίζας, που ενδεχομένως εμπεριέχει επίσης παλαιογενετικό υλικό, όπως απολιθωμένες πρωτεΐνες ή δεσοξυριβονουκλεϊκό οξύ.

 

 

 Photo 6: View of the fragmented root, eventually containing also palaeogenetic data, as fossil proteins or DNA.

 

 

 Φωτογραφία 7: Το καρτελάκι του ευρήματος, όπου καταγράφηκαν τα συνοδά στοιχεία του προγόμφιου την ημέρα της ανεύρεσής του. Το ερωτηματικό δίπλα στο 16ο στρώμα είχε μπει προσωρινά, έως ότου δηλ. διαπιστώθηκε ανασκαφικά ότι δεν μπορεί να ανήκε σε ακόμα παλαιότερο επίπεδο.

 

Photo 7: The tag of the finding, where the accompanying elements during the discovery day of the premolar are registered. The question mark next to the 16th layer was provisory signed, videlicet until it was ascertained by the excavation that it could not belong to an even lower level.  

 

 

 

THE SIGNIFICANCE OF THE ISOLATED HUMAN PREMOLAR FROM PETRALONA CAVE

 

 

Nickos A. Poulianos

 

(Translation from the previous text, see photos and sketches above)

 

ABSTRACT

 

The famous Petralona skull was found in the homonymous cave, inside a small chamber named “Mausoleum”. Excavations showed that the cranium corresponds to at least the 11th layer of the cavern’s chronostratigraphic sequence, presenting an age of about 0,7 m.y.a. The crown of a premolar has being discovered in the same cave chamber within the sediments of the 16th layer, consequently belonging to an even more ancient human. 

 

INTRODUCTION

 

Petralona cave was found half a century ago (May 1959). The discovery of various fossil animal bones and a human skull (Sept. 1960) followed. Initially the findings were considered by Kokkoros & Kanellis (1960) and Sickenberg (1964), as of Upper Pleistocene age  (~70.000 years) and the human skull as a Neanderthal woman, of similar morphology to African fossils of analogous chronology.

During 1965, in a context of a huge effort to repatriate anthropology to its Hellenic motherland (since Aristotle’s times), Dr Aris N. Poulianos, among other scientific studies, started investigating the cave. Thereafter, by comparative observations and systematic excavations he proved that the Petralonian Archanthropus was: 1) a male and not a female, 2) Europeoid and not Africanoid, 3) prae-Neanderthalian and not Neanderthalian, and 4) of an age belonging to the Lower-Middle Pleistocene (~ 700.000 years old) and not to the Upper Pleistocene (~ 70.000 years old). In other words, the first known European, who developed articulated speech and his own Palaeolithic culture, using fire as well. This way Poulianos studies lead ever since to furthermore reconsiderations regarding palaeoanthropology, as well as anthropology in broader sense.

In the mean time his conclusions were reconfirmed by notable scientists, which collaborated to the excavations (as p. ex. Björn Kurtén, Miklos Kretzoi, Motoji Ikeya, cf. also bibliography reported in www.aee.gr). However, several other scholars were reluctant to accept these revisions, while some of them have never “forgiven” Aris Poulianos for his discoveries. As a result two rather long interruptions of the research had been “achieved” by his opponents, who produced even antiscientific tasks, but always accomplished to keep high state positions.

The first interruption was promoted during the foreign-guided military junta (1967-1974, when Aris Poulianos was imprisoned and exiled), while the second one more recently (1983-1997) unfortunately “in democratic times”. However, one way or another, the effort of expelling the Anthropological Association of Greece from Petralona cave continues till nowadays, with the main aim to conceal the truth and suppress its unselfish and beneficial contribution.

During both of the above interruptions, and especially the 2nd one, excavating data have been stolen (findings, diaries, catalogs etc), in presence then of employs of the National Tourism Organization, today “serving” as guards of antiquities in the Ministry of Culture... These denunciations were never investigated proving that medieval mentality still survives even within the “scientific” circles. Owing to Justice Poulianos returned in 1997 to Petralona cave and the adjacent Anthropological Museum, which he built with enormous economical sacrifices and elbow grease. Thence he is continuing his disinterested project, often accused but finally trusted before the courts of law.

Since 1997, new findings’ catalogs are being constructed, this time in digital form. This process is going on under the previously mentioned adverse conditions. Because nobody knows when war-liking barbarians will strike again, most scientific effort of the Anthropological Association of Greece is directed to the digitalization of fossils and catalogs. These are the main reasons why several findings are still unpublished.

The first announcement concerning the premolar was suspended on the internet among the abstracts of the 14th European Congress of Anthropology held at Komotini 1-5 September 2004 (see http://utopia.duth.gr/~xirot/14EAA/Abst_p2.htm). Because of various reasons the announcement was not then published expanded. It has being next presented to the 14th International Congress of Spelaeology held at Kalamos (Attica), 21-28 of August 2005. The new finding with three black & white photos was included in the second volume of the Congress proceedings (pages 574-575).

Among the customary habits of the Anthropological Association of Greece is to host in the yearbook “Anthropos” all the scientific works and announcements of its members and especially whatever is referred to Petralona cave. Besides this, because of the interest that bears the premolar, herewith more photos are reproduced, more lucid and colored as well (cf. cover page), along with complementary or more extensive comments and data.

 

THE PREMOLAR

 

The Petralona skull was found during September 15th of 1960 (Poulianos N. & Malkotsis, in press) in a small cave chamber (~2 x 1,5 m), the driest of the cave. As every hall bears a name, for an easier topographic and excavating specification of the findings, as well as for the distinction of the space that is found the oldest ascertained ancestor of the Europeans, the cubicle where Archanthropus is discovered has being named “Mausoleum” (see sketch 1). The skull belonged to an “old” male, whose age at death is estimated to be of ~35 years. Excavations proved that he lived during at least the 11th layer formation, till at most the 14th, corresponding to an age of about 0,7 m.y.a. (A. Poulianos, 1971, 1982, N. Poulianos, 1995, cf. also reconstruction of stratigraphic sequence in sketch 2).

In 9th of August 1977 the crown and part of the root of a premolar (No: M ’77 - 287) was unearthed by the author in the same small cave chamber. The tooth fragment comes from the square meter 945 and a depth of 1,8 m below the aerial (overhead) excavation grid (which almost corresponds to the level of the “mixed up soil” during 1960 in this square), 1,2 m below the ground stalagmitic flowstone (that according to the remained traces existed before the “Mausoleum’s” soil mixing up), as well as about 1,5 m below the spot the almost complete human skull was found.

Beneath the dark colored mixed up sediments, undisturbed strata are mainly evident downward to the 15th layer, which presents an orange color. The premolar was discovered below the 15th stratum and inside the 16th one, fact also reconfirmed by the above referred discovery depth. Same observation is strengthened by that the teeth of Archanthropus skull were initially covered completely by sinter. On the contrary the isolated premolar was found free of stalagmitic material. To the tooth crown, as well as to the fragmented root, a little sediment of the 16th layer is attached. This amount of sediment is not removed (see photos 1-6), enabling thus eventual future comparative studies, one of which however concerns the radioactivity dose absorbed by the finding.

The premolar’s root is fragmented below the crown 4 mm externally and 7 mm internally. Evidently this happened before or during its soil deposition, since no marks of excavating damage are present. The enamel, although presenting post-depositional micro-cracks, is well preserved, being also slightly more powerful (thicker) than modern humans. The mesial groove of the masticatory surface is divided by a comparatively shallow grove. Cusps and fosses are slightly worn, indicating an age at death of about 16-18 years, corresponding to an age of ~25 years of the today humans, since maturation and distress rhythms were then faster. The root was probably single.

The tooth’s dimensions are: length 8,2 mm, width 9,1 mm, crown height 8,2 mm externally and 7,0 mm internally. The premolar’s width is a little smaller than of those preserved on the complete skull (see table 1), indicating that it might belong to a slender individual (female, young or slender male). The length is almost the same. Therefore the much less worn enamel, the dimensions, as well as the stratigraphic position of the isolated tooth, reconfirm the fact that the new finding belongs to a different individual than that of the complete skull.

The human maxilla and mandible has two premolars on each side. Their naming usually is either P1 & P2 or P3 & P4. Here the second reference is followed, since P3 & P4 indicate (reminding) that these are the homologues to the third and fourth premolars of ancestral primates, once substantially the first and second ones have been lost phylogenetically in humans. On the other hand the diagnosis of isolated premolars is rather difficult, mainly due to their great morphometric variability (cf. Steele D. G. & C. A. Bramblett, 1988 and Kraus et al, 1969).

For example the root in modern lower P4 has a round cross section (Lomvardas, 1976), while in the finding from Petralona is elongated (see photo 6), rendering more probable its classification among the upper premolars. According to the same author the upper P3 presents only for 50% one root, while P4 for 85%. From the probabilistic point of view this trait does not clear up the diagnosis, a little supporting the 2nd case. The shallow mesial groove may also indicate a lower left P4, although in previous evolutionary stages it must be taken into consideration that the posterior teeth are slightly flatter. Similar diverging argumentation may be quoted as concerns the dimensions, the development of lingual or labial cusps etc.

For a closer approach we asked six dentists, who examined the photos of the finding. Two of the dentists support that it is dealt with an upper P4, two that it could be lower and the other two that no diagnosis may be considered safe, except perhaps that it must be excluded the case of a lower P3. Thus, for the moment the question must be retained open, with more probabilities indicating that it is an upper right P4. However the co-respective different points of view do not influence the basic conclusions that regard the finding (see below).

The comparison however of the new tooth proceeds also with the left upper P3 of the Petralona skull, since its right premolar is missing. Thus, if it is hypothesized that the new finding could also represent the missing P3, it would be impossible at the same time neither presenting ~1-2 mm smaller width, nor to be much less worn (having as reference the left P3 and right P4 of the skull). Also, from the various photos published, it looks like that the root of the missing upper right P3 is preserved for bigger length, otherwise scilicet should be missing a bigger part from its alveolus. Consequently, without being improbable the diagnosis of the new finding also as an upper right P3, the set of the above-mentioned data excludes that it could belong to the initially discovered Petralona human skull, counting as well the corresponding argumentation as concerns their stratigraphical distance.

 

Table 1: Comparative premolars measurements regarding the two humans from Petralona “Mausoleum”. The tooth dimensions of the skull are reported from Stringer et. al (1979) and Murril (1981) respectively.

 

From the skull of Archanthropus                                                                        

P3               sin.            Length              8,5  (8)          -           8            mm

P3               sin.            Width               11.8  (11.7)   - 10            mm                  

P4             dex.            Length              7.9  (7.5)       -  7            mm

P4              dex.            Width               12.2  (11.5)   - 11            mm

P4              sin.            Length              8.1  (7.5)        - 8            mm

P4              sin.            Width               11.5  (11.2)   - 11            mm

                                         

The isolated premolar                                                                                

P4                          Length                          8.2                   mm

P4                          Width                           9.1                   mm

 

DISCUSSION

 

The above-mentioned similarity among the teeth dimensions of the two humans from Petralona “Mausoleum” indicates a comparatively close genetic relationship between them. Combined to the Palaeolithic data, this kinship was most probably preserved during the sedimentation of layers 1 to 24 of Petralona cave. Estimating that the chronological difference from the 16th up to the 11th layer regards about 30,000 years, the isolated premolar from the “Mausoleum” becomes the oldest human fossil found till now in Hellenic lands, of an age ~730,000 years. At the same time the new finding reconfirms once more the chrono-stratigraphic age of  ~700.000 years of the almost complete skull that was found in 1960.

Judging the ensemble of spelaeological and excavating data, the isolated premolar from “Mausoleum” could be also related to the fragmented human femoral diaphysis that was presented by A. Poulianos in 1986 from the same cavern cubicle. Since the co-respective study is not yet completed, furthermore distinct results are expected in the future.

Also, besides that human groups inhabited Petralona cave, conclusion based on the intense Palaeolithic tool making production, from time to time it was also used as a den of large carnivores (especially hyenas). To the second fact perhaps may be due the discovery of fragmented human bones, as the isolated premolar, the above diaphysis or an inion-parietal from (Precipice) Abyss-1 (see also relative discussion in N. Poulianos, 1995).

Among all other Lower - Middle Pleistocene hominids, Petralona presents the teeth with the smallest dimensions, which in their turn are a little larger than those of modern humans. This implies an even closer evolutionary kinship between the archanthropuses and the modern humans. 

Along with the results of the other studies, the above remarks reconfirm the initial conclusions of A. Poulianos (1971, 1982), that the Petralona Archanthropuses from Macedonian are autochthonous, as well as the most ancestral known evolutionary form of the today Europeans.

 

BIBLIOGRAPHY

 

Kokkoros P. & A.Kanellis (1960) - Découverte d’un crane d’Homme Paléolithique dans la Péninsule Chalcidique. L´Anthropologie, 64 (5-6): 438-448.

Kraus B., Jordan R. and Abrams L (1969) - Dental Anatomy and Occlusion. The Williams and Wilkins Company, Baltimore, pp. 317.

Lomvardas I. P. (1976) - Clinical Dentistry, Athens, pp. 718  (Ι. Πελ. Λομβαρδάς – Κλινική Οδοντιατρική).

Murrill R.I. (1981) - Petralona Man. Ed. Charles C. Thomas. Illinois, pp. 284.

Poulianos A. N. (1971) - Petralona: A middle Pleistocene Cave in Greece. Archaeology, 24: 6-11.

Poulianos A. N. (1982) - The Cave of the Petralonian Archanthropinae. Athens-Petralona. Athens – Petralona, pp. 80.

Poulianos A. N. (1986) - The stature of the Petralonian Archanthropus. Proceedings of the 3rd European and 1st Panhellenic Anthropological Congress. Athens. Anthropos, 11: 14-22.

Poulianos N. A. (1995) - La grotta e l’uomo di Petralona. Ed. B. Chiarelli, Istituto di Antropologia di Firenze, pp. 127.

Poulianos N. A. (2005) - Proceedings of the 14th International Congress of Spelaeology, pp. 574-575.

Poulianos N. A. (2008) - Petralonae Palaeolithicum - The eldest technology of modern humans, pp. 370. Athens.

Poulianos N. A. and T. G. Malkotsis (in press) - The exact day of Petralona man discovery.

Sickenberg O. (1964) - Die Saugetierfauna  der Hohle Petralona bei Thessaloniki (preliminary report). Athens. Institute for Geology and Subsurface Research, IX(1): 3-16.

Steele D. G. & C. A. Bramblett (1988) - The anatomy and biology of the human skeleton. Texas A & M University Press.

Stringer C. B., C. F. Howell & J. K. Melentis (1979) - The significance of the fossil hominid skull from Petralona. Journal of Archaeological Science, 235-253.